آیا تا به حال در رابطه‌ای قرار گرفته‌اید که با وجود محبت و توجه طرف مقابل، همچنان احساس تنهایی کنید؟ آیا تصور می‌کنید هیچ‌کس نمی‌تواند احساسات شما را به‌درستی درک کند یا در زمان ناراحتی آن‌طور که نیاز دارید کنارتان باشد؟ این تجربه‌ها ممکن است با یکی از طرحواره‌های ناسازگار اولیه به نام طرحواره محرومیت هیجانی ارتباط داشته باشند.
افرادی که این طرحواره را تجربه می‌کنند، معمولاً احساس می‌کنند از نظر عاطفی به اندازه کافی مورد توجه، محبت و حمایت قرار نمی‌گیرند. گاهی حتی در روابط صمیمانه نیز نوعی خلأ درونی دارند و نمی‌توانند محبت دیگران را به شکلی که انتظار دارند دریافت کنند. شناخت این طرحواره به افراد کمک می‌کند ریشه برخی مشکلات ارتباطی خود را بهتر بشناسند و برای ایجاد روابط سالم‌تر اقدام کنند.
طرحواره محرومیت هیجانی چیست؟
طرحواره محرومیت هیجانی (Emotional Deprivation Schema) یکی از ۱۸ طرحواره ناسازگار اولیه در نظریه جفری یانگ است. این طرحواره زمانی شکل می‌گیرد که نیازهای هیجانی اساسی فرد، به‌ویژه در دوران کودکی، به اندازه کافی برآورده نشده باشند.
نیازهایی مانند محبت، امنیت، همدلی، درک شدن و حمایت عاطفی برای رشد روانی سالم اهمیت دارند. اگر کودک به‌طور مداوم در دریافت این نیازها با کمبود مواجه شود، ممکن است به این باور برسد که دیگران نمی‌توانند نیازهای عاطفی او را برآورده کنند.
برای مثال، فردی را تصور کنید که در زندگی مشترک خود از همسرش محبت و توجه دریافت می‌کند، اما همچنان احساس می‌کند به اندازه کافی دوست داشته نمی‌شود. او ممکن است تصور کند همسرش واقعاً احساساتش را درک نمی‌کند یا در زمان ناراحتی نمی‌تواند حمایت موردنیازش را فراهم کند. این تجربه می‌تواند یکی از نمودهای طرحواره محرومیت هیجانی باشد.
نکته مهم این است که شکل‌گیری این طرحواره لزوماً به معنای تجربه آزار یا بی‌توجهی آشکار در کودکی نیست. گاهی والدین تمام نیازهای مادی فرزند خود را تأمین می‌کنند، اما در ابراز محبت، گوش دادن به احساسات و پاسخ‌گویی به نیازهای عاطفی او با مشکل مواجه‌اند.
انواع طرحواره محرومیت هیجانی
در مدل طرحواره‌درمانی، محرومیت هیجانی معمولاً در سه شکل اصلی بروز پیدا می‌کند. یک فرد ممکن است یک یا چند مورد از این الگوها را هم‌زمان تجربه کند.
۱. محرومیت از محبت و مراقبت
در این حالت، فرد احساس می‌کند به اندازه کافی محبت، توجه، گرمی و صمیمیت دریافت نمی‌کند. ممکن است در دوران کودکی کمتر مورد نوازش و توجه عاطفی قرار گرفته باشد و در بزرگسالی نیز از نبود ابراز محبت در روابط خود رنج ببرد.
۲. محرومیت از همدلی و درک شدن
در این نوع محرومیت، فرد احساس می‌کند دیگران نمی‌توانند دنیای درونی و احساسات او را درک کنند. ممکن است هنگام ناراحتی به دنبال کسی باشد که بدون قضاوت به حرف‌هایش گوش دهد، اما تصور کند هیچ‌کس توانایی درک واقعی او را ندارد.
۳. محرومیت از حمایت و راهنمایی
در این حالت، فرد احساس می‌کند هنگام مواجهه با مشکلات نمی‌تواند روی حمایت و همراهی دیگران حساب کند. ممکن است به استقلال افراطی روی بیاورد و تصور کند همیشه باید به‌تنهایی مشکلاتش را حل کند؛ حتی زمانی که به کمک و همراهی نیاز دارد.
علائم و نشانه‌های طرحواره محرومیت هیجانی
طرحواره محرومیت هیجانی می‌تواند در افکار، احساسات و رفتارهای روزمره تأثیر بگذارد. البته نشانه‌های آن در همه افراد یکسان نیست و شدت متفاوتی دارد.
مهم‌ترین علائم این طرحواره عبارت‌اند از:
- احساس تنهایی و خلأ عاطفی حتی در حضور دیگران
- تصور اینکه هیچ‌کس واقعاً فرد را درک نمی‌کند.
- دشواری در درخواست محبت، توجه و حمایت
- احساس نارضایتی مداوم از روابط عاطفی
- جذب شدن به افراد سرد یا از نظر عاطفی غیرقابل‌دسترس
- نادیده گرفتن یا کم‌اهمیت دانستن نیازهای عاطفی خود
- دشواری در پذیرفتن محبت و توجه دیگران
- احساس ناامیدی هنگام برآورده نشدن انتظارات عاطفی
- پنهان کردن ناراحتی‌ها و نیازهای هیجانی از دیگران
- انتظار اینکه طرف مقابل بدون بیان مستقیم، احساسات فرد را متوجه شود.
برای مثال، ممکن است فردی هنگام ناراحتی سکوت کند و منتظر بماند شریک عاطفی‌اش به‌تنهایی متوجه نیاز او به همدلی شود. اگر چنین اتفاقی نیفتد، احساس می‌کند بار دیگر کسی او را درک نکرده است.
البته وجود یک یا چند مورد از این نشانه‌ها به‌تنهایی برای تشخیص طرحواره محرومیت هیجانی کافی نیست و ارزیابی تخصصی روان‌شناختی ضرورت دارد.
دلایل شکل‌گیری طرحواره محرومیت هیجانی چیست؟
ریشه این طرحواره معمولاً به تجربیات اولیه زندگی و نحوه پاسخ‌گویی والدین یا مراقبان به نیازهای هیجانی کودک مربوط می‌شود. برخی از عوامل احتمالی عبارت‌اند از:
۱. کمبود محبت و توجه والدین: کودکانی که به اندازه کافی محبت، صمیمیت و توجه دریافت نمی‌کنند، ممکن است به‌تدریج احساس کنند نیازهای عاطفی آن‌ها اهمیت ندارد.
۲. والدین سرد یا از نظر عاطفی دور از دسترس: برخی والدین به دلیل مشکلات شخصی، فشارهای روانی یا شیوه تربیتی خود، در برقراری ارتباط عاطفی با فرزندشان مشکل دارند.
۳. نادیده گرفتن احساسات کودک: اگر احساساتی مانند ترس، غم و ناراحتی کودک مرتباً نادیده گرفته شوند، ممکن است یاد بگیرد احساسات خود را بیان نکند یا برای دریافت همدلی از دیگران تلاش نکند.
۴. نبود حمایت عاطفی در شرایط دشوار: کودک برای احساس امنیت به حضور مراقبی نیاز دارد که هنگام مواجهه با مشکلات، او را آرام کند و در کنار او باشد. نبود این حمایت می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری احساس محرومیت هیجانی شود.
از دیدگاه طرحواره‌درمانی، برآورده نشدن نیازهای هیجانی اولیه می‌تواند در شکل‌گیری باورهای پایدار درباره خود و دیگران نقش داشته باشد. جفری یانگ، ژانت کلوسکو و مارجوری ویشار در کتاب «طرحواره‌درمانی: راهنمای کاربردی برای متخصصان بالینی» به نقش نیازهای هیجانی برآورده‌نشده، تجربیات اولیه زندگی و الگوهای ناسازگار در مشکلات روان‌شناختی می‌پردازند. (منبع: یانگ، جفری ای.، کلوسکو، ژانت اس. و ویشار، مارجوری ای. (ترجمه حسن حمیدپور و زهرا اندوز). (۱۳۸۶). طرحواره‌درمانی: راهنمای کاربردی برای متخصصان بالینی. تهران: انتشارات ارجمند.)
تأثیر طرحواره محرومیت هیجانی بر روابط عاطفی و زندگی مشترک
یکی از حوزه‌هایی که طرحواره محرومیت هیجانی می‌تواند در آن تأثیر قابل‌توجهی داشته باشد، روابط صمیمانه و زندگی مشترک است.
افراد دارای این طرحواره ممکن است حتی در حضور شریک عاطفی مهربان و حمایتگر، احساس کنند محبت کافی دریافت نمی‌کنند. آن‌ها گاهی به‌صورت ناخودآگاه جذب افرادی می‌شوند که از نظر عاطفی سرد یا کم‌توجه هستند؛ موضوعی که می‌تواند باورهای قبلی آن‌ها درباره در دسترس نبودن محبت را تقویت کند.
از طرف دیگر، برخی افراد نیازهای عاطفی خود را به‌روشنی بیان نمی‌کنند و انتظار دارند طرف مقابل بدون توضیح متوجه ناراحتی و خواسته‌هایشان شود. وقتی این انتظار برآورده نمی‌شود، احساس طردشدگی و تنهایی افزایش پیدا می‌کند.
در چنین شرایطی ممکن است چرخه‌ای از نارضایتی، سوءتفاهم و فاصله عاطفی شکل بگیرد. شناخت این چرخه به افراد کمک می‌کند به‌جای سرزنش خود یا شریک عاطفی، الگوهای ارتباطی ناسالم را شناسایی کنند.
تفاوت طرحواره محرومیت هیجانی با وابستگی عاطفی
طرحواره محرومیت هیجانی و وابستگی عاطفی ممکن است در برخی نشانه‌ها شباهت داشته باشند، اما دو مفهوم متفاوت هستند.
در طرحواره محرومیت هیجانی، باور اصلی فرد این است که دیگران نمی‌توانند نیازهای عاطفی او را به اندازه کافی برآورده کنند. به همین دلیل ممکن است از بیان نیازهای خود خودداری کند، احساساتش را پنهان کند یا از دریافت حمایت ناامید باشد.
در مقابل، وابستگی عاطفی معمولاً با نیاز شدید به حضور، تأیید و اطمینان‌بخشی طرف مقابل همراه است. فرد ممکن است از تنهایی، فاصله گرفتن شریک عاطفی یا پایان رابطه به‌شدت بترسد.
بنابراین، در محرومیت هیجانی بیشتر با احساس برآورده نشدن نیازهای عاطفی مواجه هستیم، در حالی که در وابستگی عاطفی، حفظ رابطه و دریافت اطمینان از طرف مقابل ممکن است به دغدغه اصلی فرد تبدیل شود. البته این دو الگو می‌توانند در یک فرد هم‌زمان وجود داشته باشند.
روش‌های درمان طرحواره محرومیت هیجانی
طرحواره محرومیت هیجانی یک الگوی ذهنی قابل‌شناسایی و قابل‌تغییر است. هدف درمان این نیست که فرد دیگر به محبت و حمایت دیگران نیاز نداشته باشد؛ بلکه کمک به او برای شناخت نیازهای هیجانی، اصلاح باورهای ناسازگار و ایجاد روابط سالم‌تر است.
۱. طرحواره‌درمانی
طرحواره‌درمانی یکی از رویکردهای تخصصی برای بررسی و درمان طرحواره محرومیت هیجانی است. در این روش، درمانگر به فرد کمک می‌کند ریشه‌های شکل‌گیری طرحواره و ارتباط آن با مشکلات فعلی را شناسایی کند.
۲. شناسایی و بیان نیازهای عاطفی
یکی از مراحل مهم تغییر این طرحواره، شناخت نیازهای هیجانی و یادگیری بیان صحیح آن‌هاست. فرد تمرین می‌کند به‌جای پنهان کردن احساسات، خواسته‌های خود را به شکلی روشن و بدون سرزنش با دیگران در میان بگذارد.
۳. بازسازی باورهای ناسازگار
باورهایی مانند «هیچ‌کس من را درک نمی‌کند» یا «نباید از دیگران انتظار محبت داشته باشم» در جلسات درمانی بررسی می‌شوند. فرد با کمک درمانگر یاد می‌گیرد شواهد موافق و مخالف این باورها را ارزیابی کند و دیدگاه واقع‌بینانه‌تری نسبت به روابط داشته باشد.
۴. استفاده از تکنیک‌های تجربی
در طرحواره‌درمانی، تکنیک‌هایی مانند تصویرسازی ذهنی و گفت‌وگوی صندلی‌ها ممکن است برای بررسی و پردازش تجربیات هیجانی گذشته به کار گرفته شوند. این تکنیک‌ها به فرد کمک می‌کنند ارتباط میان تجربه‌های اولیه و احساسات فعلی خود را بهتر درک کند.
۵. اصلاح الگوهای رفتاری در روابط
فرد یاد می‌گیرد به‌تدریج رفتارهایی مانند سکوت در زمان ناراحتی، انتخاب مکرر روابط یک‌طرفه یا نادیده گرفتن نیازهای خود را تغییر دهد. هدف این است که در روابط جدید، فرصت بیشتری برای دریافت و ابراز محبت و حمایت متقابل ایجاد شود.
چه زمانی برای درمان طرحواره محرومیت هیجانی به روانشناس مراجعه کنیم؟
اگر به‌طور مداوم در روابط خود احساس تنهایی می‌کنید، تصور می‌کنید هیچ‌کس شما را نمی‌فهمد یا با وجود دریافت محبت همچنان احساس خلأ عاطفی دارید، بهتر است این الگوها را جدی بگیرید.
همچنین اگر بارها وارد روابطی شده‌اید که در آن‌ها نیازهای عاطفی شما نادیده گرفته می‌شود یا بیان احساسات برایتان دشوار است، مشورت با روانشناس می‌تواند به شناخت ریشه این مشکلات کمک کند.
در کلینیک روانشناسی دکتر سمیرا ابراهیم، می‌توانید برای بررسی الگوهای عاطفی و مشکلات ارتباطی و دریافت خدمات روان‌شناختی متناسب با شرایط خود اقدام کنید. با کمک ارزیابی تخصصی و انتخاب روش درمانی مناسب، می‌توان برای شناخت نیازهای هیجانی، اصلاح باورهای ناسازگار و ساختن روابط صمیمانه‌تر قدم برداشت.