دور شدن از فردی که به او وابستگی عاطفی داریم، می‌تواند با دلتنگی و نگرانی همراه باشد. برای مثال، گریه کودک هنگام جدا شدن از مادر، نگرانی نوجوان از دور بودن والدین یا ناراحتی یک بزرگسال هنگام سفر همسر، لزوماً نشانه یک مشکل روان‌شناختی نیست. اضطراب جدایی در بعضی مراحل زندگی واکنشی طبیعی است.
اما اگر ترس از جدایی شدید و مداوم شود و در مدرسه، کار، خواب، روابط یا فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کند، ممکن است با اختلال اضطراب جدایی روبه‌رو باشیم. این اختلال فقط به کودکان اختصاص ندارد و می‌تواند در نوجوانان و بزرگسالان نیز دیده شود.
در این مقاله از کلینیک روانشناسی دکتر سمیرا ابراهیم، بررسی می‌کنیم اضطراب جدایی چیست، چه علائمی دارد، چرا ایجاد می‌شود و چگونه می‌توان آن را درمان کرد.
اضطراب جدایی چیست؟
اضطراب جدایی (Separation Anxiety) به ترس یا نگرانی شدید درباره دور شدن از فردی گفته می‌شود که فرد به او دلبستگی دارد. این فرد می‌تواند یکی از والدین، همسر، فرزند یا شخص دیگری باشد که حضورش برای فرد اهمیت عاطفی زیادی دارد.
مقداری اضطراب هنگام جدایی، به‌ویژه در سال‌های ابتدایی زندگی، بخشی از رشد طبیعی کودک است. کودک ممکن است هنگام رفتن والدین گریه کند، به آن‌ها بچسبد یا نخواهد تنها بماند. چنین واکنش‌هایی به‌تنهایی به معنای وجود اختلال نیستند.
موضوع زمانی اهمیت پیدا می‌کند که اضطراب شدید، پایدار و نامتناسب با سن فرد باشد و زندگی روزمره را مختل کند. در این شرایط، ترس از جدایی ممکن است به شکل نگرانی مداوم درباره سلامت عزیزان، ترس از تنها ماندن، اجتناب از مدرسه یا محل کار و مشکلات خواب ظاهر شود.
تفاوت اضطراب جدایی طبیعی با اختلال اضطراب جدایی
هر کودکی که هنگام خداحافظی گریه می‌کند یا هر بزرگسالی که از دوری همسرش ناراحت می‌شود، دچار اختلال اضطراب جدایی نیست.
برای تشخیص، چند عامل اهمیت دارند:
- شدت اضطراب
- مدت‌زمان ادامه علائم
- تناسب واکنش با سن فرد
- میزان اختلال در زندگی روزمره
- میزان اجتناب از موقعیت‌های عادی
برای مثال، ممکن است کودک در روزهای ابتدایی شروع مدرسه هنگام خداحافظی ناراحت شود، اما پس از مدتی با محیط سازگار شود. این واکنش می‌تواند بخشی از سازگاری طبیعی باشد.
در مقابل، اگر کودک برای مدت طولانی از رفتن به مدرسه خودداری کند، نتواند بدون والدین بخوابد یا دائماً نگران وقوع اتفاقی برای آن‌ها باشد، ارزیابی تخصصی می‌تواند ضروری باشد.
بنابراین، دلتنگی، وابستگی یا ناراحتی از جدایی به‌تنهایی نشانه اختلال اضطراب جدایی نیست.
علائم اضطراب جدایی چیست؟
نشانه‌های اضطراب جدایی می‌توانند از نظر عاطفی، فکری، رفتاری و جسمی ظاهر شوند. مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:
۱. ترس شدید از جدا شدن
فرد ممکن است هنگام جدایی یا حتی قبل از آن، اضطراب زیادی را تجربه کند. برای مثال، کودک از شب قبل نگران رفتن به مدرسه باشد یا بزرگسال پیش از سفر همسرش مرتب درباره دوری فکر کند.
۲. نگرانی درباره اتفاق بد برای عزیزان
یکی از نشانه‌های مهم، نگرانی مداوم درباره از دست دادن یا آسیب دیدن فرد مورد علاقه است.
فرد ممکن است مرتب وضعیت عزیزانش را بررسی کند، تماس بگیرد یا برای اطمینان از سلامت آن‌ها پیام ارسال کند.
۳. ترس از تنها ماندن
برخی افراد زمانی که فرد مورد دلبستگی‌شان در کنارشان نیست، احساس ناامنی زیادی می‌کنند و تنها ماندن برایشان بسیار دشوار می‌شود.
۴. اجتناب از جدایی
فرد ممکن است به‌تدریج از موقعیت‌هایی که احتمال جدایی در آن‌ها وجود دارد دوری کند. برای مثال، کودک مدرسه نرود یا بزرگسال به دلیل دوری از همسر یا خانواده، از سفر و برخی فعالیت‌های اجتماعی اجتناب کند.
۵. مشکلات خواب
کودک ممکن است فقط در صورت حضور والدین بتواند بخوابد یا از خوابیدن در اتاق خودش خودداری کند. در بزرگسالان نیز نگرانی درباره دور بودن از فرد مورد علاقه می‌تواند خواب را مختل کند.
۶. بروز علائم جسمی
اضطراب جدایی گاهی با علائم جسمی مانند دل‌درد، تهوع، سردرد یا بی‌قراری همراه می‌شود؛ به‌خصوص زمانی که فرد با موقعیت جدایی مواجه می‌شود یا انتظار آن را دارد.
۷. واکنش شدید هنگام خداحافظی
گریه شدید، چسبیدن به والد، مقاومت، بی‌قراری یا عصبانیت می‌تواند در کودکان دیده شود. البته اهمیت این نشانه‌ها به سن کودک، شدت و تداوم آن‌ها بستگی دارد.
علت اضطراب جدایی چیست؟
اضطراب جدایی معمولاً یک علت مشخص و واحد ندارد. ترکیبی از عوامل فردی، خانوادگی، محیطی و تجربه‌های زندگی می‌تواند در شکل‌گیری یا تشدید آن نقش داشته باشد.
- تجربه‌های استرس‌زا و تغییرات زندگی
تغییر مدرسه یا محل زندگی، جدایی والدین، از دست دادن فرد نزدیک یا تغییرات مهم خانوادگی ممکن است در برخی افراد با افزایش اضطراب همراه باشد. با این حال، تجربه چنین اتفاق‌هایی به‌تنهایی به معنای ایجاد اختلال اضطراب جدایی نیست.
- دلبستگی و احساس امنیت
کیفیت رابطه کودک با مراقبان اصلی و احساس امنیت او می‌تواند در نحوه مواجهه با جدایی نقش داشته باشد. کودکانی که جدایی را بسیار تهدیدکننده تجربه می‌کنند، ممکن است برای آرام شدن بیشتر به حضور والد نیاز داشته باشند.
- عوامل خانوادگی
الگوهای تعامل در خانواده و نحوه واکنش والدین به اضطراب کودک می‌تواند بر رفتار او تأثیر بگذارد. برای مثال، نگرانی شدید والدین یا پاسخ دادن مداوم به اطمینان‌خواهی کودک ممکن است در بعضی شرایط چرخه اضطراب را تقویت کند.
- تفاوت‌های فردی
افراد از نظر میزان حساسیت به اضطراب و نحوه واکنش به موقعیت‌های استرس‌زا با یکدیگر تفاوت دارند. به همین دلیل، نمی‌توان برای همه افراد مبتلا به اضطراب جدایی یک علت یکسان در نظر گرفت.
- اضطراب جدایی در کودکان
اضطراب جدایی در کودکان بیشتر در موقعیت‌هایی مانند شروع مدرسه، رفتن به مهدکودک، خوابیدن جدا از والدین یا دور شدن موقت از خانواده خودش را نشان می‌دهد.
کودک ممکن است صبح‌ها برای رفتن به مدرسه مقاومت کند، هنگام خداحافظی گریه کند یا دائماً از والدین درباره سلامت و امنیت آن‌ها سؤال بپرسد.
نکته مهم برای والدین این است که بین واکنش طبیعی کودک به جدایی و اضطراب جدایی مشکل‌ساز تفاوت قائل شوند. سن کودک، شدت علائم، مدت ادامه آن‌ها و میزان تأثیرشان بر زندگی روزمره باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. (منبع: قاسمی یزدآبادی، مریم و صف‌آرا، مریم. اضطراب جدایی. انتشارات اندیشه احسان، ۱۳۹۸.)
اضطراب جدایی در بزرگسالان
اضطراب جدایی محدود به دوران کودکی نیست. این مشکل ممکن است در نوجوانی یا بزرگسالی نیز ادامه پیدا کند یا در این دوره‌ها بروز کند.
در بزرگسالان، علائم ممکن است به شکل نگرانی شدید درباره همسر، فرزند یا سایر افراد نزدیک دیده شود. فرد ممکن است دائماً نگران سلامت عزیزانش باشد، از تنها ماندن بترسد یا به دلیل ترس از دوری، از سفر و برخی فعالیت‌های روزمره اجتناب کند.
در روابط عاطفی نیز ممکن است فرد برای کاهش اضطراب خود دائماً به دنبال اطمینان گرفتن از طرف مقابل باشد یا در صورت پاسخ نگرفتن سریع، نگرانی زیادی را تجربه کند.
البته صرف علاقه زیاد به همسر یا خانواده به معنای اضطراب جدایی نیست. زمانی می‌توان این رفتارها را نگران‌کننده دانست که شدت و تداوم ترس از جدایی، عملکرد فرد یا کیفیت زندگی او را مختل کند.
اضطراب جدایی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص اختلال اضطراب جدایی بر اساس یک نشانه منفرد انجام نمی‌شود. روانشناس یا روانپزشک معمولاً مجموعه علائم، سن فرد، مدت‌زمان مشکل، شرایط زندگی و میزان اختلال ایجادشده را بررسی می‌کند.
در معیارهای تشخیصی، برای کودکان و نوجوانان تداوم علائم برای حداقل چهار هفته و برای بزرگسالان معمولاً شش ماه یا بیشتر از جمله ملاک‌های زمانی تشخیص اختلال اضطراب جدایی محسوب می‌شود.
به همین دلیل، وجود یکی دو نشانه به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست و بهتر است از تشخیص خودسرانه بر اساس مطالب اینترنتی پرهیز شود.
درمان اضطراب جدایی چگونه است؟
روش درمان با توجه به سن، شدت علائم، شرایط فرد و مشکلات همراه انتخاب می‌شود. برخی از رویکردهای مورد استفاده عبارت‌اند از:
- روان‌درمانی
روان‌درمانی به فرد کمک می‌کند افکار، احساسات و رفتارهای مرتبط با اضطراب جدایی را بهتر بشناسد و مهارت‌های مؤثرتری برای مدیریت آن‌ها یاد بگیرد.
در مورد کودکان، همکاری والدین با درمانگر نیز اهمیت زیادی دارد و ممکن است بخشی از فرایند درمان به آموزش والدین اختصاص پیدا کند.
- درمان شناختی رفتاری
درمان شناختی رفتاری (CBT) یکی از رویکردهایی است که می‌تواند در درمان اختلالات اضطرابی مورد استفاده قرار گیرد. در این رویکرد، افکار اضطراب‌زا شناسایی و بررسی می‌شوند و فرد به‌تدریج مهارت‌های مقابله‌ای مناسب‌تری را یاد می‌گیرد.
- مواجهه تدریجی
درمانگر ممکن است بر اساس شرایط فرد، مواجهه تدریجی با موقعیت‌هایی را که باعث اضطراب می‌شوند در فرایند درمان قرار دهد. این مواجهه باید متناسب با شرایط فرد و تحت چارچوب درمانی مناسب انجام شود، نه اینکه فرد ناگهان در شدیدترین موقعیت اضطراب‌آور قرار بگیرد.
- آموزش مهارت‌های مدیریت اضطراب
آموزش مهارت‌هایی مانند تنفس آرام، تنظیم هیجان، شناسایی افکار اضطراب‌زا و افزایش تحمل هیجانی می‌تواند بخشی از فرایند درمان باشد.
- دارودرمانی
در برخی شرایط، به‌خصوص در موارد شدید یا همراه با مشکلات روان‌شناختی دیگر، روانپزشک ممکن است دارو را نیز در نظر بگیرد. انتخاب دارو، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک انجام شود و قطع یا شروع خودسرانه دارو توصیه نمی‌شود.
والدین برای کاهش اضطراب جدایی کودک چه کارهایی می‌توانند انجام دهند؟
نحوه برخورد والدین با اضطراب کودک اهمیت زیادی دارد. چند راهکار ساده می‌تواند به کودک کمک کند:
- پیش از جدایی، کودک را متناسب با سنش آماده کنید.
- هنگام خداحافظی آرام و قاطع باشید و خداحافظی را بیش از حد طولانی نکنید.
- بدون اطلاع کودک ناپدید نشوید.
- زمان بازگشت را با عباراتی که کودک متوجه می‌شود توضیح دهید.
- فرصت‌های کوچک و متناسب با سن برای مستقل بودن ایجاد کنید.
- احساس ترس کودک را مسخره یا سرزنش نکنید.
- برای هر نگرانی کودک، وارد چرخه اطمینان‌دادن مداوم نشوید.
- در صورت شدید یا پایدار بودن علائم، از روانشناس کودک کمک بگیرید.
هدف این نیست که کودک هیچ‌وقت هنگام جدایی ناراحت نشود؛ بلکه باید به او کمک کرد تا احساس اضطراب را تجربه کند و به‌تدریج توانایی مدیریت آن را به دست آورد.
چه زمانی برای اضطراب جدایی باید به روانشناس مراجعه کرد؟
اگر اضطراب جدایی شدید، مداوم یا مختل‌کننده شده باشد، بهتر است از یک متخصص سلامت روان کمک گرفته شود.
برای مثال، اگر کودک مرتب از مدرسه رفتن امتناع می‌کند، نمی‌تواند بدون والدین بخوابد، هنگام جدایی واکنش‌های بسیار شدید نشان می‌دهد یا دائماً نگران آسیب دیدن والدین است، ارزیابی تخصصی می‌تواند مفید باشد.
در بزرگسالان نیز اگر ترس از جدایی باعث اختلال در روابط، کار، خواب، سفر یا فعالیت‌های روزمره شده باشد، مراجعه به روانشناس یا روانپزشک اهمیت پیدا می‌کند.
مراجعه به متخصص به معنای وجود قطعی اختلال نیست؛ ارزیابی تخصصی ابتدا کمک می‌کند مشخص شود آیا علائم در محدوده واکنش طبیعی قرار دارند یا نیاز به مداخله دارند.
جمع‌بندی
اضطراب جدایی می‌تواند بخشی از تجربه طبیعی رشد باشد، اما وقتی ترس از دور شدن از افراد مهم زندگی شدت زیادی پیدا کند و در عملکرد روزانه اختلال ایجاد کند، ممکن است به شکل اختلال اضطراب جدایی ظاهر شود.
این مشکل می‌تواند در کودکان و بزرگسالان دیده شود و با علائمی مانند ترس شدید از جدایی، نگرانی درباره سلامت عزیزان، ترس از تنها ماندن، اجتناب از موقعیت‌های جدایی، مشکلات خواب و گاهی علائم جسمی همراه باشد.
شناخت دقیق علائم به معنای تشخیص قطعی نیست. اگر اضطراب جدایی زندگی فرد یا خانواده را تحت تأثیر قرار داده است، ارزیابی توسط روانشناس یا روانپزشک می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر و انتخاب روش درمان مناسب کمک کند.
مشاوره روانشناسی در کلینیک دکتر سمیرا ابراهیم
در کلینیک روانشناسی دکتر سمیرا ابراهیم، مشکلات مرتبط با اضطراب، روابط، هیجانات و چالش‌های فردی و خانوادگی بررسی می‌شوند. اگر اضطراب جدایی در خودتان یا فرزندتان باعث نگرانی، اجتناب یا اختلال در زندگی روزمره شده است، مراجعه به متخصص می‌تواند به شناخت بهتر مشکل و انتخاب مسیر درمان مناسب کمک کند.