با کوتاه‌تر شدن روزها و رسیدن فصل پاییز و زمستان، بعضی افراد تغییراتی را در خلق و انرژی خود تجربه می‌کنند. ممکن است صبح‌ها سخت‌تر از خواب بیدار شوند، بیشتر بخوابند، حوصله انجام کارهای روزمره را نداشته باشند یا ترجیح دهند زمان بیشتری را در خانه بگذرانند. این تغییرات همیشه به معنای ابتلا به افسردگی نیستند؛ اما اگر هر سال در زمان مشخصی تکرار شوند و بر زندگی روزمره، روابط یا عملکرد فرد تأثیر بگذارند، احتمال افسردگی فصلی مطرح می‌شود.
افسردگی فصلی یا اختلال عاطفی فصلی (Seasonal Affective Disorder) نوعی اختلال افسردگی است که با الگوی مشخصی در فصل‌های خاص سال ظاهر می‌شود. در بیشتر موارد، علائم از اواخر پاییز یا ابتدای زمستان شروع شده و با رسیدن بهار و تابستان کاهش پیدا می‌کنند. نوعی از این اختلال نیز در بهار و تابستان رخ می‌دهد، اما شیوع کمتری دارد.
افسردگی فصلی چیست؟
افسردگی فصلی صرفاً به معنای «حال نداشتن در زمستان» یا دوست نداشتن هوای سرد نیست. در این اختلال، تغییرات خلقی و رفتاری با تغییر فصل ارتباط پیدا می‌کنند و می‌توانند به اندازه‌ای شدید شوند که عملکرد فرد را تحت تأثیر قرار دهند.
برای مثال، ممکن است فردی هر سال از اواخر پاییز احساس کند انرژی سابق را ندارد، بیشتر می‌خوابد، میل بیشتری به خوردن پیدا می‌کند و ارتباطش با دیگران کمتر می‌شود. سپس با رسیدن فصل بهار، این علائم به‌تدریج کاهش پیدا کنند.
تکرار چنین الگویی در فصل‌های مشخص، یکی از مواردی است که متخصص سلامت روان هنگام ارزیابی افسردگی فصلی به آن توجه می‌کند.
علائم افسردگی فصلی چیست؟
علائم افسردگی فصلی می‌توانند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشند. با این حال، در نوع زمستانی معمولاً مجموعه‌ای از علائم خلقی، جسمی و رفتاری دیده می‌شود.
مهم‌ترین علائم افسردگی فصلی عبارت‌اند از:
- احساس غم، ناامیدی یا پوچی
- کاهش علاقه و لذت نسبت به فعالیت‌های مورد علاقه
- خستگی و کاهش انرژی
- خوابیدن بیشتر از معمول
- افزایش اشتها، به‌خصوص تمایل بیشتر به غذاهای پرکربوهیدرات
- افزایش وزن
- دشواری در تمرکز یا تصمیم‌گیری
- احساس بی‌ارزشی، گناه یا درماندگی
- تحریک‌پذیری و زودرنجی
- کاهش تمایل به ارتباط با دیگران
- تمایل به ماندن در خانه و فاصله گرفتن از فعالیت‌های اجتماعی
در نوع تابستانی، الگوی علائم می‌تواند متفاوت باشد و بی‌خوابی، کاهش اشتها، کاهش وزن، بی‌قراری، اضطراب و تحریک‌پذیری بیشتر دیده شود.
چرا افسردگی فصلی ایجاد می‌شود؟
علت دقیق افسردگی فصلی هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. با این حال، پژوهش‌ها نشان می‌دهند که تغییر میزان نور طبیعی می‌تواند در ایجاد این اختلال نقش داشته باشد.
یکی از توضیح‌های مطرح‌شده، تأثیر کاهش نور روز بر ریتم شبانه‌روزی بدن است؛ همان ساعت زیستی که خواب، بیداری و برخی فرایندهای بدن را تنظیم می‌کند. تغییر نور محیط همچنین ممکن است با سازوکارهای مرتبط با ملاتونین و سروتونین ارتباط داشته باشد و در برخی افراد بر خواب و خلق اثر بگذارد.
البته نباید افسردگی فصلی را به یک علت واحد نسبت داد. عوامل زیستی، سابقه خانوادگی، سابقه افسردگی یا اختلال دوقطبی و شرایط محیطی می‌توانند در بروز یا تشدید آن نقش داشته باشند.
از دیدگاه روان‌شناختی نیز اختلالات خلقی را نمی‌توان صرفاً به یک عامل نسبت داد و معمولاً لازم است شرایط فرد، الگوهای رفتاری و عوامل زیستی و محیطی در کنار یکدیگر بررسی شوند. (منبع: لن اسپری، جان اسپری و مارینا بلوشتاین، آسیب‌شناسی روانی و روان‌درمانی: تشخیص DSM-5-TR، مفهوم‌سازی موردی و درمان، ترجمه محمدرضا خدابخش، تکتم رجائی و احمدرضا گداخته، انتشارات فروغ سیمرغ، ۱۴۰۴.)
چه افرادی بیشتر در معرض افسردگی فصلی هستند؟
افسردگی فصلی می‌تواند برای هر فردی اتفاق بیفتد، اما برخی عوامل با احتمال بیشتر بروز آن ارتباط دارند.
داشتن سابقه افسردگی یا اختلال دوقطبی، سابقه خانوادگی افسردگی یا افسردگی فصلی و زندگی در مناطقی که تغییرات ساعات روشنایی در فصل‌های مختلف بیشتر است، از جمله عواملی هستند که می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند.
این اختلال در زنان بیشتر گزارش شده و در بزرگسالان جوان نیز بیشتر دیده می‌شود. با این حال، وجود هیچ‌یک از این عوامل به‌تنهایی به معنای ابتلای قطعی به افسردگی فصلی نیست.
تفاوت افسردگی فصلی با بی‌حوصلگی زمستانی چیست؟
گاهی فرد در روزهای سرد و کوتاه زمستان کمی بی‌حوصله‌تر یا کم‌انرژی‌تر می‌شود. چنین تغییراتی به‌تنهایی به معنای ابتلا به اختلال عاطفی فصلی نیست.
تفاوت مهم در شدت علائم، تداوم آن‌ها و میزان تأثیرشان بر زندگی روزمره است.
برای مثال، اگر فردی چند روز احساس انرژی کمتری داشته باشد اما همچنان بتواند کار کند، با خانواده و دوستان ارتباط داشته باشد و فعالیت‌های معمول خود را انجام دهد، احتمالاً نمی‌توان صرفاً بر اساس این موضوع افسردگی فصلی را مطرح کرد.
اما اگر هر سال با تغییر فصل علائمی مانند کاهش شدید انرژی، خواب زیاد، تغییر اشتها، کناره‌گیری اجتماعی و کاهش علاقه به فعالیت‌های روزمره ایجاد شود و این علائم عملکرد فرد را مختل کنند، ارزیابی تخصصی اهمیت پیدا می‌کند.
افسردگی فصلی چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص افسردگی فصلی تنها بر اساس یک علامت، آزمایش خون یا یک تست اینترنتی انجام نمی‌شود. متخصص سلامت روان معمولاً درباره زمان شروع علائم، مدت آن‌ها، شدت نشانه‌ها و سابقه تکرارشان در فصل‌های مختلف سؤال می‌کند.
همچنین لازم است احتمال سایر مشکلات جسمی یا روان‌شناختی که می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند بررسی شود. در برخی شرایط، پزشک ممکن است برای بررسی علل جسمی احتمالی، معاینه یا آزمایش‌های پزشکی را نیز در نظر بگیرد.
به همین دلیل، اگر متوجه شده‌اید که حال روحی شما تقریباً هر سال در یک فصل خاص تغییر می‌کند، ثبت زمان شروع علائم، تغییرات خواب و اشتها و میزان تأثیر آن‌ها بر زندگی روزمره می‌تواند اطلاعات مفیدی برای جلسه ارزیابی فراهم کند.
درمان افسردگی فصلی چیست؟
درمان افسردگی فصلی به شدت علائم، الگوی اختلال و شرایط فرد بستگی دارد. روش‌های مختلفی ممکن است به‌تنهایی یا در ترکیب با یکدیگر مورد استفاده قرار گیرند.
-
نوردرمانی
نوردرمانی یا فتوتراپی یکی از روش‌های شناخته‌شده برای افسردگی فصلی با الگوی زمستانی است. در این روش از یک جعبه نور مخصوص استفاده می‌شود تا فرد در ساعات مشخصی از روز در معرض نور شدید و فیلترشده قرار بگیرد.
منابع تخصصی معمولاً به دستگاه‌هایی با شدت حدود ۱۰ هزار لوکس اشاره می‌کنند؛ اما نحوه استفاده، مدت و زمان مناسب باید با توجه به شرایط فرد و دستورالعمل دستگاه مشخص شود. افراد مبتلا به برخی مشکلات چشمی یا کسانی که داروهای افزایش‌دهنده حساسیت به نور مصرف می‌کنند، بهتر است پیش از استفاده با پزشک مشورت کنند. در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی نیز استفاده از نوردرمانی نیازمند ارزیابی تخصصی است.
-
روان‌درمانی
روان‌درمانی یکی از گزینه‌های مهم برای مدیریت افسردگی فصلی است. در درمان شناختی ـ رفتاری (CBT) فرد یاد می‌گیرد افکار منفی و الگوهای رفتاری مرتبط با علائم افسردگی را شناسایی و اصلاح کند.
در نسخه‌ای از CBT که برای افسردگی فصلی استفاده می‌شود، علاوه بر بررسی افکار ناکارآمد، بر فعال‌سازی رفتاری نیز تأکید می‌شود؛ یعنی فرد به‌صورت هدفمند فعالیت‌های لذت‌بخش و معنادار را در برنامه روزانه خود قرار می‌دهد تا چرخه انزوا و کم‌تحرکی تشدید نشود.
-
دارودرمانی
در برخی افراد، به‌ویژه زمانی که علائم شدیدتر هستند، پزشک ممکن است داروی ضدافسردگی تجویز کند. نوع دارو و زمان شروع یا توقف آن باید توسط پزشک تعیین شود.
داروهای ضدافسردگی برای همه افراد مناسب یا ضروری نیستند و ممکن است عوارض جانبی داشته باشند؛ بنابراین شروع، تغییر مقدار یا قطع آن‌ها نباید خودسرانه انجام شود.
-
اصلاح سبک زندگی
تغییرات ساده در سبک زندگی می‌توانند در کنار درمان تخصصی به مدیریت علائم کمک کنند. داشتن ساعت خواب و بیداری منظم، فعالیت بدنی، قرار گرفتن در معرض نور طبیعی روز، حفظ ارتباط با دیگران و ادامه دادن فعالیت‌های روزانه از جمله اقداماتی هستند که می‌توانند مفید باشند.
این اقدامات، به‌خصوص در موارد متوسط یا شدید، جایگزین ارزیابی و درمان تخصصی نیستند؛ بلکه می‌توانند بخشی از برنامه مراقبت از سلامت روان باشند.
آیا ویتامین D افسردگی فصلی را درمان می‌کند؟
کاهش دریافت نور خورشید می‌تواند با کمبود ویتامین D ارتباط داشته باشد و به همین دلیل نقش ویتامین D در افسردگی فصلی مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، شواهد مربوط به اثربخشی مکمل ویتامین D برای درمان مستقیم افسردگی فصلی یکدست نیستند.
بنابراین بهتر است مصرف مکمل بر اساس نیاز واقعی فرد و نظر پزشک انجام شود و ویتامین D به‌عنوان جایگزین روان‌درمانی یا سایر درمان‌های توصیه‌شده در نظر گرفته نشود.
چه زمانی برای افسردگی فصلی به روانشناس مراجعه کنیم؟
اگر تغییرات خلقی شما هر سال در فصل مشخصی تکرار می‌شوند، ارزش دارد آن‌ها را جدی بگیرید؛ به‌خصوص اگر خواب، اشتها، انرژی، روابط اجتماعی یا عملکرد شغلی و تحصیلی شما را تحت تأثیر قرار داده‌اند.
همچنین اگر علائم افسردگی شدید هستند، بیش از دو هفته ادامه پیدا کرده‌اند یا احساس ناامیدی شدید و افکار مربوط به مرگ یا خودکشی وجود دارد، دریافت کمک تخصصی اهمیت ویژه‌ای دارد. در صورت وجود خطر فوری برای آسیب به خود، باید از خدمات اورژانسی و کمک فوری در محل زندگی استفاده شود.
جمع‌بندی
افسردگی فصلی نوعی اختلال افسردگی با الگوی فصلی است که در بیشتر موارد در پاییز و زمستان ظاهر می‌شود. کاهش انرژی، خواب بیشتر، افزایش اشتها، کاهش علاقه به فعالیت‌ها و کناره‌گیری اجتماعی از علائم رایج نوع زمستانی آن هستند.
اگر احساس می‌کنید تغییر فصل هر سال روی روحیه و عملکرد شما تأثیر قابل توجهی می‌گذارد، بهتر است آن را صرفاً به «بی‌حوصلگی زمستانی» نسبت ندهید. تشخیص درست می‌تواند به انتخاب روش درمان مناسب کمک کند.
در کلینیک روانشناسی دکتر سمیرا ابراهیم نیز می‌توان با ارزیابی شرایط فرد، علائم و الگوی تغییرات خلقی را بررسی کرد و در صورت نیاز، مسیر مناسب برای روان‌درمانی و پیگیری سلامت روان را مشخص کرد.