شنیدن خبر جنگ، دیدن تصاویر حملات، دنبال کردن لحظه‌به‌لحظه تحولات و نگرانی درباره آینده می‌تواند حتی افرادی را که مستقیماً در منطقه درگیری حضور ندارند، تحت فشار روانی قرار دهد. گاهی فرد صبح خود را با بررسی اخبار آغاز می‌کند و تا آخر شب چندین بار شبکه‌های اجتماعی و کانال‌های خبری را چک می‌کند؛ بدون اینکه متوجه شود ذهنش فرصت چندانی برای آرام شدن پیدا نکرده است.
تأثیر جنگ و اخبار تنش‌زا بر سلامت روان می‌تواند به شکل نگرانی، ترس، بی‌قراری، اختلال خواب، کاهش تمرکز یا احساس ناامنی ظاهر شود. البته واکنش افراد یکسان نیست و تجربه قبلی، میزان مواجهه با بحران، شرایط زندگی و میزان حمایت اجتماعی می‌تواند در شدت واکنش روانی نقش داشته باشد.
سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید می‌کند که در شرایط اضطراری، احساساتی مانند اضطراب، غم، ناامیدی، مشکلات خواب، خستگی، تحریک‌پذیری و خشم می‌توانند واکنش‌هایی شایع به فشار روانی باشند و این واکنش‌ها در بسیاری از افراد با گذشت زمان کاهش پیدا می‌کنند.
جنگ چگونه بر سلامت روان تأثیر می‌گذارد؟
جنگ احساس امنیت، ثبات و پیش‌بینی‌پذیری زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. زمانی که فرد با اخبار مربوط به حمله، خشونت، مرگ، تخریب، آوارگی یا آینده نامعلوم مواجه می‌شود، طبیعی است که احساس خطر و نگرانی بیشتری داشته باشد.
حتی در شرایطی که فرد شخصاً در معرض خطر مستقیم نیست، ممکن است درباره امنیت اعضای خانواده، دوستان یا آینده خود نگران شود. همچنین همدلی با افرادی که آسیب دیده‌اند می‌تواند واکنش‌های هیجانی ایجاد کند.
در شرایط بحرانی، برخی افراد ممکن است دچار اضطراب، غم، خشم، اختلال خواب، خستگی یا احساس درماندگی شوند. با این حال، وجود این احساسات به‌تنهایی به معنای ابتلا به یک اختلال روانی نیست. سازمان جهانی بهداشت نیز میان پریشانی روانی شایع در شرایط اضطراری و اختلالات روانی که به مراقبت تخصصی نیاز دارند، تفاوت قائل می‌شود.
اخبار جنگ چگونه بر روان ما اثر می‌گذارند؟
خبر می‌تواند به ما کمک کند از شرایط اطراف خود آگاه باشیم؛ بنابراین مسئله، «خبر داشتن» نیست، بلکه نحوه و میزان مواجهه با اخبار است.
وقتی فرد به‌طور مداوم تلفن همراه خود را بررسی می‌کند، بین چندین کانال و شبکه اجتماعی جابه‌جا می‌شود و مرتب منتظر خبر جدید است، ممکن است ذهن فرصت کافی برای فاصله گرفتن از فضای بحران پیدا نکند.
به‌خصوص در شبکه‌های اجتماعی، یک خبر ممکن است بارها در قالب‌های مختلف، همراه با تصاویر یا ویدئوهای ناراحت‌کننده تکرار شود. در چنین شرایطی، حتی زمانی که اتفاق جدیدی رخ نداده است، فرد همچنان در معرض یادآوری مداوم بحران قرار دارد.
-
افزایش نگرانی و افکار مربوط به آینده
یکی از واکنش‌های رایج به شرایط نامطمئن، تلاش ذهن برای پیش‌بینی آینده است. فرد ممکن است بارها با خود فکر کند:
اگر شرایط بدتر شود چه؟
آیا خانواده‌ام در امان هستند؟
فردا چه اتفاقی می‌افتد؟
این نوع نگرانی زمانی مشکل‌سازتر می‌شود که از کنترل خارج شود و بخش زیادی از روز فرد را به خود اختصاص دهد.
-
اختلال در خواب
دنبال کردن اخبار تنش‌زا، به‌خصوص نزدیک زمان خواب، می‌تواند ذهن را درگیر نگه دارد. فرد ممکن است با افکار مختلف به رختخواب برود، دیرتر خوابش ببرد یا در طول شب به دلیل نگرانی از خواب بیدار شود.
از سوی دیگر، خواب ناکافی می‌تواند احساس خستگی و تحریک‌پذیری را افزایش دهد و تحمل فرد در برابر فشار روانی را کاهش دهد. بنابراین ممکن است چرخه‌ای شکل بگیرد که در آن نگرانی، خواب را مختل کند و خواب نامناسب نیز تحمل استرس را دشوارتر کند.
-
کاهش تمرکز و خستگی ذهنی
اگر فرد دائماً منتظر دریافت خبر جدید باشد، ممکن است هنگام کار، مطالعه یا گفت‌وگو با دیگران نیز ذهنش به سمت اخبار برگردد.
بررسی مکرر تلفن همراه و جابه‌جایی مداوم میان خبرها می‌تواند احساس خستگی ذهنی ایجاد کند و انجام فعالیت‌های روزمره را دشوارتر کند.
-
احساس درماندگی و نبود کنترل
یکی از بخش‌های دشوار بحران‌ها، عدم اطمینان درباره آینده است. فرد ممکن است اطلاعات زیادی دریافت کند اما احساس کند کنترل چندانی بر اتفاقات بیرونی ندارد.
این فاصله میان «اطلاعات زیاد» و «کنترل محدود» می‌تواند برای بعضی افراد احساس درماندگی ایجاد کند.
چرا تصاویر و ویدئوهای جنگ می‌توانند تأثیر روانی بیشتری داشته باشند؟
تصاویر و ویدئوها می‌توانند تجربه‌ای بسیار ملموس‌تر از یک متن خبری ایجاد کنند. مشاهده مکرر صحنه‌های خشونت، تخریب یا آسیب‌دیدگی ممکن است واکنش هیجانی شدیدی ایجاد کند، به‌خصوص اگر فرد تجربه شخصی مشابهی داشته باشد یا نسبت به وضعیت اعضای خانواده نگران باشد.
این موضوع درباره کودکان اهمیت بیشتری دارد. طبق توصیه UNICEF، جریان مداوم تصاویر و تیترهای اضطراب‌آور می‌تواند برای کودکان بسیار آزاردهنده باشد و کودکان کوچک‌تر حتی ممکن است نتوانند به‌خوبی میان تصاویر روی صفحه و خطر مستقیم برای خودشان تفاوت قائل شوند.
بنابراین، کنترل میزان مواجهه کودکان با اخبار جنگ به معنای پنهان کردن واقعیت از آنها نیست؛ بلکه یعنی اطلاعات را متناسب با سن و میزان درک آنها ارائه کنیم.
آیا دنبال کردن مداوم اخبار اضطراب را بیشتر می‌کند؟
ممکن است فرد تصور کند با بررسی مداوم اخبار، کنترل بیشتری بر شرایط پیدا می‌کند. اما اگر این رفتار به یک عادت تکراری تبدیل شود، می‌تواند باعث شود ذهن دائماً درگیر جست‌وجوی اطلاعات جدید باشد.
به جای اینکه هر چند دقیقه یک‌بار شبکه‌های اجتماعی را بررسی کنید، می‌توانید زمان‌های مشخصی را برای دریافت اخبار تعیین کنید. همچنین بهتر است برای اطلاع از وضعیت، منابع معتبر و قابل اعتماد را انتخاب کنید.
هدف، بی‌خبر ماندن نیست؛ هدف این است که مصرف اخبار را از یک رفتار اضطرابی به دریافت آگاهانه اطلاعات تبدیل کنیم.
چگونه از سلامت روان خود در زمان جنگ و تنش مراقبت کنیم؟
۱. برای دریافت اخبار زمان مشخص تعیین کنید
لازم نیست تمام روز آنلاین باشید. چند نوبت مشخص برای بررسی اخبار تعیین کنید و خارج از آن زمان، اعلان‌های غیرضروری را خاموش کنید.
۲. منابع خبری خود را محدود کنید
دنبال کردن تعداد زیادی کانال و صفحه ممکن است شما را در معرض تکرار اخبار، شایعات و محتوای هیجانی قرار دهد. استفاده از منابع معتبر و بررسی اطلاعات پیش از باور یا بازنشر آنها می‌تواند از آشفتگی اطلاعاتی کم کند.
۳. از تماشای مکرر تصاویر آزاردهنده خودداری کنید
برای اطلاع از یک رویداد، لازم نیست یک تصویر یا ویدئوی ناراحت‌کننده را بارها ببینید. اگر احساس می‌کنید یک محتوا اضطراب شما را به شکل محسوسی افزایش می‌دهد، ادامه تماشای آن ضرورتی ندارد.
۴. روال روزمره خود را تا حد امکان حفظ کنید
در شرایط بحرانی، حفظ ساختار روزانه می‌تواند به ایجاد احساس ثبات کمک کند. خواب منظم، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی، انجام کارهای روزمره و ارتباط با افراد مورد اعتماد می‌تواند بخشی از مراقبت از سلامت روان باشد.
۵. درباره احساسات خود صحبت کنید
نگرانی و ترس را نباید لزوماً پنهان کرد. صحبت کردن با همسر، اعضای خانواده یا یک دوست قابل اعتماد می‌تواند به فرد کمک کند احساسات خود را بهتر پردازش کند.
در عین حال، اگر متوجه شدید تقریباً تمام گفت‌وگوهایتان به اخبار و بحران اختصاص پیدا کرده است، می‌توانید بخشی از زمان را به موضوعات عادی زندگی اختصاص دهید.
چگونه از سلامت روان کودکان در برابر اخبار جنگ محافظت کنیم؟
کودکان ممکن است اخبار جنگ را از تلویزیون، تلفن همراه، شبکه‌های اجتماعی، مدرسه یا گفت‌وگوهای بزرگسالان دریافت کنند. بنابراین حتی اگر والدین مستقیماً اخبار را برای کودک پخش نکنند، ممکن است کودک در معرض اطلاعات نگران‌کننده قرار بگیرد.
UNICEF توصیه می‌کند والدین ابتدا بررسی کنند کودک چه چیزی می‌داند و درباره آن چه احساسی دارد. توضیح موضوع باید متناسب با سن کودک باشد و نگرانی‌های او نباید مسخره یا بی‌اهمیت تلقی شود. همچنین محدود کردن مواجهه کودکان با جریان مداوم اخبار و تصاویر ناراحت‌کننده می‌تواند به کاهش فشار روانی آنها کمک کند.
برای مثال، به جای ارائه جزئیات زیاد، می‌توان با زبان ساده توضیح داد که اتفاق سختی در حال رخ دادن است و بزرگسالان و سازمان‌های مختلف در حال تلاش برای کمک و حفظ امنیت مردم هستند.
اگر کودک سؤال دارد، بهتر است ابتدا بفهمیم دقیقاً چه چیزی شنیده یا دیده است؛ سپس همان بخش را متناسب با سن او توضیح دهیم.
چه زمانی باید برای اضطراب ناشی از اخبار از روانشناس کمک گرفت؟
ترس، نگرانی و ناراحتی در مواجهه با یک بحران لزوماً نشانه بیماری روانی نیست. بسیاری از افراد پس از مواجهه با یک رویداد تهدیدکننده، برای مدتی واکنش‌های هیجانی مختلفی را تجربه می‌کنند.
اما اگر علائم شدید باشند، ادامه پیدا کنند یا عملکرد روزمره فرد را مختل کنند، بهتر است از متخصص سلامت روان کمک گرفته شود.
نشانه‌هایی که می‌توانند نیاز به ارزیابی تخصصی را مطرح کنند عبارت‌اند از:
- اختلال قابل‌توجه و مداوم در خواب
- اضطراب یا نگرانی شدید و کنترل‌ناپذیر
- حملات اضطرابی مکرر
- ناتوانی در انجام کارهای روزمره
- افکار مزاحم و مکرر درباره اتفاقات ترسناک
- کناره‌گیری شدید از دیگران
- احساس ناامیدی یا درماندگی شدید
- تشدید علائم یک مشکل روان‌شناختی که از قبل وجود داشته است
در شرایط بحران، دریافت حمایت روان‌شناختی می‌تواند بخشی از مراقبت از سلامت عمومی باشد. WHO نیز بر اهمیت خدمات سلامت روان و حمایت روانی ـ اجتماعی در شرایط اضطراری تأکید کرده است.
جمع‌بندی
تأثیر جنگ و اخبار تنش‌زا بر سلامت روان می‌تواند برای افراد مختلف متفاوت باشد. نگرانی، ترس، غم، تحریک‌پذیری، خستگی و مشکلات خواب می‌توانند واکنش‌هایی قابل انتظار در برابر شرایط ناامن و نامطمئن باشند؛ اما در برخی افراد، فشار روانی ممکن است شدیدتر شود و به کمک تخصصی نیاز داشته باشد.
در چنین شرایطی، هدف این نیست که از واقعیت فرار کنیم یا خودمان را کاملاً از اخبار جدا کنیم. آنچه اهمیت دارد، پیدا کردن تعادل میان آگاه بودن و غرق نشدن در اخبار است.
محدود کردن زمان دریافت اخبار، انتخاب منابع معتبر، پرهیز از تماشای مکرر تصاویر آزاردهنده، حفظ روال روزمره و صحبت کردن با افراد قابل اعتماد می‌تواند به مراقبت از سلامت روان کمک کند.
اگر احساس می‌کنید اضطراب ناشی از اخبار و شرایط بحرانی زندگی روزمره، خواب، روابط یا عملکرد شما را تحت تأثیر قرار داده است، صحبت با یک روانشناس می‌تواند به شناخت بهتر این واکنش‌ها و پیدا کردن راهکارهای متناسب با شرایط شما کمک کند.